Tarlada Don Riski: Don Uyarısı Nasıl Okunur, Ne Yapılır?

Don uyarısı nedir, tarlada ne anlama gelir?

Don uyarısı, hava sıcaklığının bitkiye zarar verebilecek düzeye ineceğinin önceden duyurulmasıdır. Türkiye’de Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) zirai don uyarılarını il bazında yayımlar; uyarı, o ilde en düşük sıcaklığın belirli gecelerde sıfırın altına ya da sıfıra yakın değerlere ineceğini bildirir. Tarla için asıl soru şudur: il geneli için verilen bu uyarı, sizin parselinizde hangi saatte, kaç derece ve hangi bitki evresinde karşılık bulur?

Cevap, donun türüne, arazinin şekline ve ürünün o günkü gelişme evresine bağlıdır. Aynı uyarı bir bahçede çiçeklerin yarısını götürürken komşu buğday tarlasında yaprak ucunda birkaç sarı çizgiyle geçebilir. Uyarıyı doğru okumak, bu üç etkeni yan yana koymak demektir.

Radyasyon donu ile adveksiyon donu arasındaki fark nedir?

Don iki farklı yolla oluşur ve ikisine karşı alınabilecek önlemler farklıdır. Radyasyon donu, açık, sakin ve kuru gecelerde toprağın gün boyu topladığı ısıyı gökyüzüne geri yaymasıyla oluşur; sıcaklık gece boyunca düşer ve en düşük değere sabaha karşı, gün doğumundan hemen önce ulaşır. Soğuk hava ağır olduğu için çukurlara ve vadi tabanlarına akar; aynı tarlanın alçak köşesi sırtından birkaç derece daha soğuk olabilir.

Adveksiyon donu ise kuzeyden ya da doğudan gelen soğuk bir hava kütlesinin bölgeyi kaplamasıyla oluşur. Rüzgârlıdır, bulutlu olabilir ve sıcaklık gün boyu düşük kalır; gece–gündüz farkı azdır. Bu tür donda çukur–sırt farkı silinir, örtü ve rüzgâr makinesi gibi yerel önlemler işe yaramaz; korunma büyük ölçüde zamanlamaya kalır. İki türün ardı ardına gelmesi de sık görülür: soğuk kütle geçer, arkasından açık ve sakin bir gece gelir ve en ağır hasar çoğu zaman o gece oluşur.

Hava sıcaklığı sıfırın üstündeyken bitki neden donar?

Hava tahminlerindeki sıcaklık, yerden yaklaşık 2 metre yükseklikte ölçülen değerdir. Radyasyon donu gecelerinde yaprak, çiçek ve toprak yüzeyi bu değerden birkaç derece daha soğuk olabilir; çünkü yüzey ısıyı doğrudan gökyüzüne yayar, hava ise arada kalır. Bu yüzden tahmin +2 °C gösterirken çiçek üzerinde eksi değer ölçülmesi şaşırtıcı değildir.

Bitki evresi ikinci belirleyicidir. Aynı sıcaklık, kışlık buğdayın kardeşlenme döneminde çoğu zaman zararsızken başaklanma ve çiçeklenme döneminde tane tutumunu bozar; meyve ağacında tomurcuk uyurken dayanıklı olan doku, çiçek açtığında birkaç derecelik eksi sıcaklıkta kayıp yaşar. Uyarıyı okurken tahmin edilen sıcaklıktan birkaç derece düşüp bitkinin o günkü evresine bakmak, tarladaki gerçek riski daha iyi verir.

Hangi dönemler ve hangi ürünler risk altındadır?

İlkbahar geç donları

Mart sonu ile Mayıs başı arasında gelen donlar, bitkinin en hassas evresine denk gelir. Meyve ağaçları ve bağda çiçeklenme ve küçük meyve dönemi en kritik zamandır; kayısı, badem ve erik gibi erken çiçeklenen türler ilk sırada etkilenir. Erken ekilen yazlıklar (mısır, ayçiçeği, pancar, sebze fideleri) çıkış döneminde dona yakalanır; tahıllarda ise sapa kalkma sonrası dönem, kardeşlenme dönemine göre çok daha hassastır.

Sonbahar erken donları

Eylül sonu–Ekim aylarında yüksek ve iç kesimlerde gelen ilk donlar, hasadı bekleyen ürünleri vurur. Silajlık mısır, geç hasat sebzeleri, bağda geç üzüm ve henüz olgunlaşmamış ayçiçeği başlıca risk gruplarıdır. Yeni ekilen kışlık buğday çıkış öncesindeyse genellikle zarar görmez; ancak erken ekilip fazla boylanan bitki dondan daha çok etkilenir. Hasat zamanlamasıyla ilgili ayrıntı için hasat zamanı yazımıza bakabilirsiniz.

Tarlaya özel don tahmini il tahmininden neden farklıdır?

İl tahmini çoğu zaman il merkezindeki istasyonun ölçümüne ve geniş bir model ızgarasına dayanır. Oysa don, yerel ölçekte oluşan bir olaydır. Üç etken tarladaki sıcaklığı il değerinden ayırır:

• Rakım: Her yaklaşık 100 metre yükseklik sıcaklığı kabaca yarım derece düşürür; ancak radyasyon donu gecelerinde tersine dönüş (inversiyon) olur ve yamaçtaki tarla ovadakinden daha ılık kalabilir.
• Çukur ve vadi tabanı: Soğuk hava aşağı akar ve birikir. Aynı köyde dere yatağındaki parsel, komşusundan birkaç derece daha soğuk bir sabaha uyanabilir.
• Su kenarı ve toprak nemi: Göl, baraj ya da nemli toprak geceyi yumuşatır; kuru ve gevşek toprak ise hızlı soğur.

Parsel konumuna göre üretilen tahminler bu etkenlerin bir kısmını hesaba katar; yine de en güvenilir veri, tarlanın en alçak noktasına konulan basit bir minimum termometredir. Birkaç gece ölçüm yapıp il tahminiyle farkını not eden bir çiftçi, kendi parselinin düzeltme payını öğrenir. TarlaTakip, kayıtlı parselin konumu için saatlik sıcaklık tahmini gösterir ve tahmin don eşiğine indiğinde bildirim gönderir; bildirimin nasıl açıldığı dokümantasyonda anlatılır.

Don uyarısı alınca ne yapılır?

Yapılabilecekler ürüne ve don türüne göre değişir; hepsi birden uygulanmaz. Aşağıdaki sıra genel bir çerçevedir.

1. Uyarının kapsadığı geceleri ve tahmin edilen en düşük sıcaklığı okuyun; kendi parselinizin düzeltme payını (çukur, rakım) ekleyin.
2. Hangi parselin hassas evrede olduğunu belirleyin: çiçeklenme, yeni çıkış, hasat bekleyen ürün.
3. Hasada hazır ya da yakın ürünü öne alın; silajlık mısır ve sebzede birkaç günlük erken hasat çoğu zaman kayıptan azdır.
4. Planlanmış yazlık ekim ve fide dikimini uyarı süresi geçene kadar erteleyin.
5. Toprağı nemli tutun: nemli toprağın gün boyu daha çok ısı depolayıp gece daha yavaş soğuduğu kabul edilir; sulama don gecesinden bir–iki gün önce yapılır. Yağmurlama ile don koruması ayrı ve gece boyu kesintisiz çalışması gereken bir tekniktir; deneyimsiz uygulama zarar verebilir.
6. Fide ve sebzede örtü kullanın; akşam kapatıp sabah güneşle açın.
7. Meyve bahçesi ve bağda rüzgâr makineleri ve ısıtma yalnızca radyasyon donunda işe yarar; maliyetli oldukları için genelde büyük bahçelerde ve inversiyonun güçlü olduğu yerlerde kullanılır.
8. İlaçlama ve yaprak gübrelemesini don öncesine ve hemen sonrasına koymayın; stresli bitkide etki düşer, zarar riski artar. Uygun saat için ilaçlama saati yazısına bakabilirsiniz.
9. Don gecesi sabaha karşı en alçak noktadaki termometreyi okuyun; gerçekleşen değeri kaydedin.
10. Hasarı hemen değil birkaç gün sonra değerlendirin; kararı o zaman verin.

Don sonrası hasar ne zaman ve nasıl değerlendirilir?

Don sabahı yapraklar cam gibi görünür ve sağlıklı gibi durabilir; doku kararması çoğu zaman iki–üç gün sonra ortaya çıkar. Bu yüzden ilk gün alınan kararlar (tarlayı bozmak, yeniden ekmek, ilaçlamak) çoğu zaman erken ve yanlıştır. Meyve ve bağda çiçek ya da küçük meyve boyuna kesilerek iç kısmının kararıp kararmadığına bakılır; tahılda başaklar birkaç gün sonra açılıp tane tutumuna bakılır.

Uydu verisi bu değerlendirmeyi destekler ancak yerini almaz. Sentinel-2 görüntüsünde NDVI düşüşü hasardan birkaç gün sonra ve ancak bulutsuz bir geçiş varsa görünür; 10 metre çözünürlük tarlanın hangi köşesinin daha çok etkilendiğini gösterir, tek tek bitkiyi değil. Geçiş sıklığı ve bulut kısıtı için Sentinel-2 uydu geçişi yazımızda ayrıntı verdik. Don tarihi, gerçekleşen en düşük sıcaklık ve etkilenen parsel kaydedilirse, hangi tarlanın soğuk tarla olduğu birkaç sezonda netleşir.

Bu kaydın tarla takip uygulamasında parselin üstünde durması, ekim ve hasat tarihini planlarken o parselin don geçmişine bakmayı mümkün kılar. Çukurdaki tarlaya yazlığı bir hafta geç ekmek ya da hasadı öne almak gibi kararlar böylece tahminle değil kendi kayıtlarınızla verilir.

Kontrol listesi

• MGM zirai don uyarısını il için değil, kendi parselinizin düzeltme payıyla okuyun.
• Don türünü ayırın: açık ve sakin gece (radyasyon) mi, rüzgârlı soğuk kütle (adveksiyon) mi.
• Tahmin edilen 2 m sıcaklığından birkaç derece düşün; bitki yüzeyi daha soğuktur.
• Hassas evredeki parselleri (çiçeklenme, yeni çıkış, hasat bekleyen) önce ele alın.
• Hasadı öne alma, ekimi erteleme, toprağı nemli tutma ve örtü ilk seçeneklerdir.
• Don öncesi ve hemen sonrasında ilaçlama yapmayın.
• Hasarı iki–üç gün sonra değerlendirin; gerçekleşen sıcaklığı ve etkilenen parseli kaydedin.