Sulama kaydı nedir, neden tutulur?
Sulama kaydı, her sulamanın tarihini, hangi parselde ve hangi yöntemle yapıldığını, ne kadar sürdüğünü ve yaklaşık kaç metreküp su verildiğini yazdığınız kayıttır. Amacı iki yönlüdür: sezon içinde bir sonraki sulamaya ne zaman çıkacağınıza sayılara bakarak karar vermek, sezon sonunda ise dekara düşen su, elektrik veya mazot ve işçilik giderini görmek. Kaydı düzenli tutan çiftçi, “geçen yıl bu tarlayı kaç kez suladım?” sorusuna tahminle değil defterle cevap verir.
Sulama, birçok işletmede en büyük ikinci ya da üçüncü gider kalemidir; fakat çoğu zaman yalnızca elektrik faturası veya birlik makbuzuyla hatırlanır. Parsel bazında kayıt, hangi tarlanın gerçekten ne kadar su tükettiğini ortaya çıkarır ve masraf–kâr hesabındaki büyük boşluklardan birini kapatır.
Sulama kaydında ne yazılır?
Kaydın iskeleti her yöntemde aynıdır; farklılık ölçüm biçiminden gelir.
- Tarih ve saat: Başlangıç ve bitiş saati. Gece sulamalarında tarih değişimine dikkat edin.
- Parsel: Tarla adı ve ada/parsel numarası; tarlanın yarısı sulandıysa hangi kısım olduğu.
- Yöntem: Salma (tava/karık), yağmurlama, damla ya da pivot gibi hareketli sistem.
- Süre: Saat ve dakika cinsinden. Pompanın çalıştığı süre ile suyun tarlaya gerçekten verildiği süre farklıysa ikincisi yazılır.
- Debi veya sayaç: Pompa debisi (m³/saat) ya da su sayacının başlangıç–bitiş değeri.
- Tahmini su miktarı: m³ olarak toplam ve dekara düşen miktar.
- Enerji: Elektrik sayacındaki kWh farkı veya motopompa için litre mazot.
- İşçilik: Kaç kişi, kaç saat; başlık taşıma ve boru sökme dâhil.
- Not: Toprak nemi gözlemi, bitkinin gelişme dönemi, arıza veya kaçak, su kesintisi.
Bu alanların hepsini ilk günden doldurmak zor gelirse tarih, parsel, yöntem ve süre ile başlayın; debi ve sayaç değerleri sezon içinde eklenir.
Su tüketimi nasıl hesaplanır?
Salma ve yağmurlamada debi × süre
En yalın formül: su miktarı (m³) = debi (m³/saat) × süre (saat). Pompanın etiketinde veya kuyu raporunda debi litre/saniye yazıyorsa 3,6 ile çarparak m³/saate çevirin (10 L/s = 36 m³/saat). Kanal suyunda debiyi bilmiyorsanız su sayacı ya da sulama birliğinin ölçümü esas alınır; sayaç yoksa kanaldan su alınan sürenin kaydı bile ileride karşılaştırma için işe yarar.
Damla sulamada lateral ve damlatıcı hesabı
Damla sistemde debi, sistemin kendi tasarımından çıkar: lateral sayısı × lateral başına damlatıcı sayısı × damlatıcı debisi (L/saat). Sonuç litre/saat cinsindendir; 1000’e bölerek m³/saate çevrilir. Damlatıcı debisi boru etiketinde yazar; basınç düşükse gerçek debi etiketin altında kalır, bu yüzden sezon başında birkaç damlatıcının altına kap koyup bir saatte biriken suyu ölçmek yararlıdır.
Dekara mm ile m³ arasında dönüşüm
Sulama ve yağış bilgisi çoğu zaman milimetre ile verilir. Dönüşüm kolaydır: 1 mm su = dekara 1 m³. Bir dekar 1000 m² olduğundan 1 mm derinlik 1 m³ hacme karşılık gelir. Tarlaya 360 m³ verdiyseniz ve tarla 12 dekarsa, dekara 30 m³ yani 30 mm sulama yapmışsınız demektir. Parselin dekarını kesin bilmiyorsanız dekar hesaplama sayfasından veya TKGM yüzölçümünden alın.
Örnek: 12 dekarlık tarlada bir sulama kaydı
Aynı tarlayı iki farklı yöntemle sulayan bir çiftçiyi düşünün. Sayılar örnek içindir; kendi debi ve sürenizi yerine koyun.
Yağmurlama, sayaçlı kuyu. Sayaç başlangıçta 4.120 m³, bitişte 4.480 m³ gösteriyor. Fark 360 m³. Tarla 12 dekar olduğundan dekara 30 m³, yani 30 mm su verilmiş. Pompa 9 saat çalışmış; buradan pompanın gerçek debisi 40 m³/saat olarak da doğrulanır. Elektrik sayacındaki kWh farkı ve 2 kişilik 3 saatlik başlık taşıma işçiliği aynı satıra yazılır.
Damla, sayaçsız. Tarlada 170 lateral var, her lateralde yaklaşık 300 damlatıcı, damlatıcı debisi 1,6 L/saat. Sistem debisi: 170 × 300 × 1,6 = 81.600 L/saat, yani yaklaşık 81,6 m³/saat. Sistem 4 saat çalışmış: 81,6 × 4 ≈ 326 m³. Dekara 326 / 12 ≈ 27 m³, yani yaklaşık 27 mm. Kayda “tahmini” notu düşülür; çünkü basınç düşüşü gerçek miktarı bir miktar aşağı çeker.
Sezon sonunda bu satırlar toplandığında “bu tarla 8 sulamada dekara toplam 230 mm su aldı” gibi bir cümle kurabilirsiniz. Aynı ürünü yetiştiren iki parsel arasındaki fark, toprak bünyesi veya kaçak hakkında konuşmaya başlamanız için yeterlidir.
Yöntem, ölçüm ve kayıt tablosu
| Yöntem | Nasıl ölçülür | Kayda ne yazılır |
|---|---|---|
| Salma (tava, karık) | Kanal/kuyu debisi × süre; varsa birlik sayacı | Süre, debi kaynağı, sulanan tava sayısı, tahmini m³ |
| Yağmurlama (sabit, hareketli) | Pompa debisi × süre veya sayaç farkı | Süre, sayaç başlangıç–bitiş, başlık sayısı, m³ |
| Damla | Lateral × damlatıcı × damlatıcı debisi × süre | Çalışan blok, süre, hesaplanan m³, basınç notu |
| Pivot / lineer | Makine hız ayarı ve tur sayısı, uygulama mm | Tur sayısı, mm ayarı, süre, m³ |
| Kanal suyu (birlik) | Birliğin verdiği sıra ve süre, varsa sayaç | Sıra tarihi, saat aralığı, makbuz numarası |
Yöntem değişse de son sütundaki m³ ve dekara mm bilgisi ortak dildir; iki farklı tarlayı ancak bu birimle karşılaştırabilirsiniz.
Sulama zamanına nasıl karar verilir?
Toprak nemi kontrolü
En basit yöntem el kontrolüdür: kök derinliğinden (yaklaşık 15–30 cm) alınan toprak avuçta sıkılır. Top hâlinde kalıp parmak izini tutuyorsa nem yeterli, dağılıyorsa sulama yaklaşmış, çamur gibi akıyorsa fazla demektir. Tansiyometre veya toprak nem sensörü bu gözlemi sayıya çevirir; sensör kullanılıyorsa kayıtta sulama öncesi ve sonrası değeri yazmak, sonraki sezonda eşik belirlemeyi kolaylaştırır.
Bitkinin kritik dönemleri
Her ürünün su eksikliğine en duyarlı olduğu dönemler vardır; tahıllarda sapa kalkma ve başaklanma, mısırda tepe püskülü ve tane dolumu, birçok sebzede çiçeklenme ve meyve tutumu bunlara örnektir. Bu dönemlerde toprak nemini daha sık kontrol edip kaydı da o ayrıntıyla tutmak gerekir. Ürün bazlı evre bilgisi için il tarım müdürlüğü yayınları ve teknik talimatlar başvurulacak kaynaktır.
Hava: sıcak, rüzgâr ve buharlaşma
Sıcak ve rüzgârlı günlerde buharlaşma hızlanır; öğle saatinde yapılan yağmurlamada suyun bir kısmı toprağa varmadan kaybolur, rüzgâr ise dağılımı bozar. Gece ve serin saat sulaması hem kaybı azaltır hem de bazı bölgelerde daha uygun elektrik tarifesine denk gelir. Tarlaya özel saatlik rüzgâr ve sıcaklık tahmini burada da işe yarar; aynı tahminin nasıl okunacağını ilaçlama için en uygun saat yazısında anlattık.
Aşırı sulama neden zarar verir?
Fazla su, az su kadar sorunludur ve çoğu zaman daha geç fark edilir. Sürekli ıslak kalan toprakta kök hastalıkları ve boğulma artar; azot gibi hareketli besinler kök bölgesinin altına yıkanır ve gübre boşa gider. Drenajı zayıf tarlalarda yıllar içinde tuzluluk birikir, verim düşer ve düzeltmesi pahalıdır. Düzenli kayıt bu sürecin en erken göstergesidir: aynı ürün için dekara verilen su yıllar içinde artıyor, verim ise artmıyorsa bir şey yanlış gidiyor demektir.
Damla sistemde aşırı sulama daha sessizdir; toprak yüzeyi kuru görünür, alt katman ıslaktır. Sistem debisini bilmek ve süreyi kaydetmek, bu görünmez fazlalığı sayıya dönüştürür.
Uydu görüntüsü su stresini gösterir mi?
Sentinel-2 uydusundan üretilen NDVI bitki örtüsünün yoğunluğunu, NDMI ise yaprak ve bitki nemini yansıtır. Bir parselin belirli köşesinde NDMI sürekli düşük görünüyorsa orada su dağılımı bozuk, damlatıcı tıkalı veya toprak farklı olabilir. Uydu, sulamanın yerine karar vermez; tarlada nereye bakmanız gerektiğini gösterir. Endekslerin nasıl okunacağını NDVI rehberinde bulabilirsiniz.
Bulutlu günlerde görüntü gelmez ve yaklaşık 10 metrelik piksel küçük farkları yumuşatır; bu yüzden uydu gözlemi, kayıttaki tarih ve miktar bilgisiyle yan yana konulduğunda anlam kazanır.
Su ücreti ve enerji giderini kayda nasıl işlersiniz?
DSİ veya sulama birliğinden alınan suyun ücreti bölgeye göre dekar, saat ya da m³ üzerinden hesaplanır. Ücretin kendisini değil, ücretlendirme esasını ve makbuz numarasını kayda yazın; böylece sezon sonunda gider belgesi ile sulama satırı eşleşir. Elektrikli pompada sayacın kWh farkı, motopompada litre mazot aynı satıra girer; fatura geldiğinde dekara pay dağıtmak kolaylaşır.
Bu giderler tarla defterine sulama satırıyla birlikte işlendiğinde, sezon raporu dekara su maliyetini ekim, gübre ve ilaç giderlerinin yanına koyar.
Kaydı adım adım nasıl tutarsınız?
- Parseli tanımlayın: Tarla adı, ada/parsel ve dekarı bir kez yazın; her kayıt bu parsele bağlansın.
- Sistemi bir kez ölçün: Pompa debisini sayaçla, damla sistem debisini kap testiyle doğrulayın; değeri parsel notuna kaydedin.
- Her sulamada dört bilgiyi girin: Tarih-saat, yöntem, süre, sayaç veya debi.
- m³ ve dekara mm hesaplayın: Debi × süre, ardından dekara bölün.
- Enerji ve işçiliği ekleyin: kWh farkı veya litre mazot, kişi × saat.
- Gözlem notu düşün: Toprak nemi, bitki dönemi, arıza veya kaçak.
- Sezon sonunda toplayın: Sulama sayısı, toplam m³, dekara toplam mm ve gider; parseller arası karşılaştırın.
TarlaTakip bu adımları parsel üzerinde yürütür: sulama kaydı tarih, yöntem, süre ve miktar alanlarıyla girilir, giderler aynı parselin defterine düşer ve sezon raporu dekara su maliyetini otomatik çıkarır. Uydu NDVI ve NDMI görüntüsü de aynı parselde durduğundan, düşük nem görünen bölge ile sulama tarihleri yan yana okunur.
Kontrol listesi
- Her sulamada tarih-saat, parsel, yöntem ve süre yazıldı mı?
- Debi veya sayaç değeri var mı; m³ hesaplandı mı?
- Dekara mm dönüşümü yapıldı mı (1 mm = 1 m³/da)?
- kWh veya litre mazot ile işçilik aynı satırda mı?
- Toprak nemi ve bitki dönemi notu düşüldü mü?
- Birlik veya DSİ makbuz numarası ve ücretlendirme esası kayıtta mı?
- Sezon sonunda toplam su ve dekara gider parseller arası karşılaştırıldı mı?
