Kayıt & Defter 8 dk okuma

Tarla Defteri Nasıl Tutulur? Masraf, İşlem ve Sezon Kârı

Tarla defteri nasıl tutulur: parsel bazında masraf kaydı, dekar başına maliyet, sezon kârı ve birim maliyet formülleri. Örnek tabloyla defterinizi kurun.

Şerif AkkoçKurucu, Akkoç TicaretYayın:
Tarla defteri — hasat sonrası tarla kenarında traktörün kaputuna dayanmış, fiş ve faturaları deftere işleyen çiftçi

Tarla defteri nedir?

Tarla defteri, her parsel için yapılan işlemlerin ve harcanan paranın tarih sırasıyla yazıldığı kayıttır. Sürüm, ekim, gübreleme, ilaçlama, sulama ve hasat gibi işlemler bir yanda; tohum, gübre, ilaç, işçilik, yakıt ve kira gibi masraflar diğer yanda durur. Sezon sonunda bu iki sütun birleşince tarlanın dekar başına kaça mal olduğu ve ne kadar kâr bıraktığı ortaya çıkar.

Çoğu çiftçi bu bilgiyi kafasında tutar; yıl sonunda “iyi geçti” ya da “zarar ettik” der ama hangi tarlanın, hangi masrafın bunu belirlediğini bilemez. Defter, o hissi rakama çevirir. Böylece gelecek sezon tohum mu, gübre mi, kira mı sorusuna kendi verinizle cevap verirsiniz.

Tarla defterine parsel bazında ne yazılır?

Defterin temel birimi parseldir; işletme geneli için tutulan tek bir masraf listesi dekar başına maliyet vermez. Her tarla için ayrı bir sayfa ya da kayıt açın; adını, ada/parsel numarasını ve dekarını başa yazın. Numara ve yüzölçümü için TKGM parsel sorgusu yeterlidir.

Bu sayfaya iki tür kayıt girer. Birincisi işlemler: ne zaman, hangi işlem, kim yaptı, kaç saat sürdü. İkincisi masraflar: hangi kaleme, ne kadar, hangi belgeyle. İşlem satırında şu alanlar yeterlidir:

  • Tarih ve işlem türü: Sürüm, ekim, gübreleme, ilaçlama, sulama, hasat veya diğer.
  • Kapsam: Tarlanın tamamı mı, kaç dekarı; kısmi işlemler ayrı satırda yazılır.
  • Kim ve ne kadar süre: Kendi ekibiniz mi, kiralık makine mi; saat veya gün olarak.
  • Kullanılan girdi: O işlemde harcanan tohum, gübre veya ilaç miktarı; masraf satırına bağlanır.
  • Not: Toprak tavı, arıza, yarım kalan iş gibi sonradan işe yarayacak gözlemler.

Masraf tarafında ise kalemler sabittir; her fiş bu kalemlerden birine ve bir parsele yazılır.

Masraf kalemiNe yazılırKaynak belge
Tohum / fideÇeşit, miktar (kg veya adet), tutarFatura, bayi fişi
GübreCins, çuval sayısı veya kg, tutarFatura
İlaçÜrün, miktar, tutar; uygulama ayrıntısı ilaçlama kaydındaFatura, reçete
Su ve enerjiSulama sayısı, saat, elektrik veya mazot tutarıSulama birliği veya elektrik faturası
İşçilik / yevmiyeKişi sayısı × gün × yevmiye; kendi emeğiniz dahilÖdeme notu
Makine ve yakıtSürüm, ekim, ilaçlama, hasat için yakıt ve kiralık makineAkaryakıt fişi, biçerdöver makbuzu
KiraYıllık kira; kendi tarlanız için bölgedeki emsal kiraKira sözleşmesi
NakliyeÜrünün tarladan alıcıya taşınmasıNakliye fişi
DiğerSigorta, toprak analizi, danışmanlık, küçük malzemeİlgili fiş

Hasat tarafında ise toplam ürün (kg), satış fiyatı ve satış tarihi yazılır. Destek ödemeleri alındığında gelir tarafına eklenir; tutar yıla ve ürüne göre değiştiği için ayrı bir satırda tutulur.

Dekar başına maliyet nasıl hesaplanır?

Formül basittir: dekar başına maliyet = parselin toplam masrafı ÷ parselin dekarı. Kritik nokta paydaya doğru dekarı yazmaktır. Tapudaki yüzölçümü metrekare cinsindendir; 1000’e böldüğünüzde dekar çıkar. Bölgesel “dönüm” tanımları farklı olabildiği için birimleri dekar, dönüm ve hektar yazısında anlatıldığı gibi tek bir birime, dekara çevirin.

Ortak masrafları dağıtmak ikinci kritik noktadır. Traktörün yıllık yakıtı veya tek seferde alınan gübre birden fazla tarlaya gidiyorsa tutarı dekar oranına ya da işlem saatine göre parsellere bölün. Aksi halde bir tarla kâğıt üstünde ucuz, diğeri pahalı görünür.

Dekar başına maliyet tek başına iyi ya da kötü değildir; aynı ürünün diğer parsellerinizdeki ve geçen yılki rakamıyla yan yana geldiğinde anlam kazanır.

Sezon kârı, verim ve birim maliyet nasıl bulunur?

Üç formül yeterlidir: sezon kârı = satış geliri (+ varsa destek) − toplam masraf, verim = toplam ürün (kg) ÷ dekar, birim maliyet = toplam masraf ÷ toplam ürün (kg). Birim maliyet, satış fiyatıyla doğrudan karşılaştırılabildiği için en çok işe yarayan rakamdır: kilogram başına maliyetiniz fiyatın üstündeyse o tarla o ürünle zarar yazmıştır.

Aşağıdaki tablo 20 dekarlık bir örnek parsel üzerinden hesabın akışını gösterir. Rakamlar yalnız örnektir, gerçek fiyat ve maliyetleri yansıtmaz; destek ödemesi yıla göre değiştiği için hesaba katılmadı.

Kalem (örnek, 20 dekar)Örnek tutar
Tohum6.000 TL
Gübre14.000 TL
İlaç4.000 TL
Su ve enerji3.000 TL
İşçilik (kendi emeğiniz dahil)5.000 TL
Makine ve yakıt12.000 TL
Kira (emsal)10.000 TL
Nakliye ve diğer2.000 TL
Toplam masraf56.000 TL
Dekar başına maliyet (56.000 ÷ 20)2.800 TL/da
Toplam ürün (örnek)8.000 kg
Verim (8.000 ÷ 20)400 kg/da
Birim maliyet (56.000 ÷ 8.000)7,00 TL/kg
Satış geliri (8.000 kg × örnek 9 TL/kg)72.000 TL
Sezon kârı (72.000 − 56.000)16.000 TL
Dekar başına kâr (16.000 ÷ 20)800 TL/da

Aynı tabloyu her parsel için doldurduğunuzda tarlalar arasındaki fark görünür. Kira ve işçilik satırları çıkarıldığında kâr neredeyse iki katına çıkar gibi görünür; işte bu yüzden o iki satır defterde durmalıdır.

Rakamları okurken üç soruya bakın. Birim maliyet satış fiyatına yakınsa küçük bir fiyat düşüşü tarlayı zarara geçirir. Verim beklediğinizin altındaysa sorunun girdide mi, sulamada mı, hava koşulunda mı olduğunu işlem kayıtlarından ararsınız. Dekar başına kâr iki tarla arasında belirgin farklıysa fark çoğu zaman kira ve makine satırında çıkar.

Sezon ortasında deftere nasıl başlanır?

Tarla defterine sezon başında başlayamadıysanız beklemeyin; geriye dönük toparlamak, hiç tutmamaktan iyidir.

  1. Parselleri listeleyin. Her tarla için ad, ada/parsel ve dekar; kiralıkları ve ortakları ayrı işaretleyin.
  2. Belgeleri toplayın. Sezon başından bugüne fatura, fiş, banka ve kooperatif hareketleri, ilaç reçeteleri. Hangi tarlaya gittiğini belgenin üstüne kalemle yazın.
  3. Geçmiş işlemleri tarih sırasına koyun. Telefon fotoğraflarının tarihleri, yakıt fişleri ve yevmiye ödemeleri hangi gün ne yapıldığını hatırlatır. Emin olmadığınız kayıtları “tahmini” diye işaretleyin.
  4. Bugünden itibaren günlük yazın. Her işlem akşam olmadan, her fiş ödendiği gün deftere girer. Bir dakikalık kayıt, sezon sonunda saatlerce fiş ayıklamanın önüne geçer.
  5. Hasatta kg ve fiyatı ekleyin. Kantar fişi ve satış faturası olmadan verim ve kâr hesaplanamaz; bunlar defterin son satırıdır. Yıl sonu hesabı için sezon kapanışı rehberine bakın.

En sık yapılan hatalar nelerdir?

  • Kirayı ve kendi işçiliğinizi saymamak. Kendi tarlanız ve kendi emeğiniz bedava değildir; emsal kira ve yevmiye yazılmazsa kâr gerçekte olduğundan yüksek görünür ve yanlış ürün seçimine yol açar.
  • Tarlaları karıştırmak. “Gübre aldım” kaydı hangi tarlaya gittiğini söylemez. Her masraf parsel adıyla girilir; ortak alımlar dekar oranında bölünür.
  • Fişleri biriktirmek. Torbada bekleyen fişlerin yarısı silinir, kalanının hangi tarlaya ait olduğu unutulur. Fişi ödediğiniz gün işleyin.
  • Hasadı tahminle yazmak. Kantar fişi olmayan verim tahmindir; birim maliyet tahmin üstüne kurulmaz.
  • Kısmi işlemleri kaydetmemek. Tarlanın yarısı sulandı, çeyreği ilaçlandı gibi durumlar yazılmazsa dekar başına hesap sapar.

Kâğıt defter, Excel ve uygulama: hangisi?

Üçü de işe yarar; seçim tarla sayınıza ve tarlada telefonla kayıt tutma alışkanlığınıza bağlıdır.

ÖzellikKâğıt defterExcel / tabloMobil uygulama
Parsel bazlı ayrımAyrı sayfa açılırAyrı sekme veya sütunHaritadan parsel seçilir
Dekar başına maliyetElle hesaplanırFormülleOtomatik
Fiş ve fatura saklamaYapıştırılırAyrı klasörFotoğraf kayda eklenir
Ortak masraf dağıtımıZorFormülleDekar oranında otomatik
Tarlada kayıtKalemleZorTelefonla, çevrimdışı
Sezon raporuElle toplanırGrafikleHazır rapor
Birden fazla kişiTek defterDosya paylaşımıEkip erişimi

Bir-iki tarlası olan ve akşam masaya oturmayı alışkanlık edinen çiftçi için kâğıt defter yeterlidir. Tarla sayısı arttıkça ve ortak masraflar çoğaldıkça Excel formülleri işi hafifletir; ancak dosya tek bilgisayarda kalır ve tarlada güncellenmez. Uygulama, kaydı tarlada tutar ve raporu kendisi çıkarır. Uygulamalar arasında seçim yapıyorsanız tarla takip uygulamaları karşılaştırmamıza göz atın.

TarlaTakip bu yapıyı parsel üstüne kurar: TKGM sınırıyla kaydettiğiniz her tarla için ekim, ilaçlama, sulama, gübreleme ve hasat işlemleri girilir; tohum, gübre, yakıt ve işçilik masrafları o işlemlere bağlanır. Sezon raporu dekar başına maliyeti, verimi ve birim maliyeti kendisi hesaplar; hasat kaydı kantar fişiyle birlikte gelir tarafına yazılır.

Tarla defteri ÇKS ve ilaçlama kaydıyla nasıl bağlanır?

Defterdeki parsel listesi, ÇKS kaydınızdaki parsellerle aynı ada/parsel numaralarını taşımalıdır. Destek başvurusunda beyan ettiğiniz ürün ve alan ile defterinizdeki ekim kaydı örtüşmezse hem başvuru hem kendi maliyet hesabınız sapar. ÇKS güncellemesi öncesinde defterden hangi parsele ne ekildiğini kontrol etmek işi kolaylaştırır.

İlaç masrafı defterde bir kalemdir; ancak uygulamanın tarihi, hedefi, etken maddesi ve bekleme süresi ayrı bir ilaçlama kaydında tutulur. İki kaydı aynı parsel adıyla tutun: fatura tutarı deftere, uygulama ayrıntısı ilaçlama kaydına gider. TarlaTakip’te ilaçlama işlemi girildiğinde bu iki kayıt aynı parselde kendiliğinden birleşir.

Kontrol listesi

  • Her parselin adı, ada/parsel numarası ve dekarı defterin başında mı?
  • Her masraf bir parsele yazıldı mı; ortak alımlar dekar oranında bölündü mü?
  • Kira ve kendi işçiliğiniz emsal bedelle deftere girdi mi?
  • Fişler ödendiği gün işlendi mi, fotoğrafı saklandı mı?
  • Hasat kantar fişiyle kg olarak, satış fiyatıyla birlikte yazıldı mı?
  • Dekar başına maliyet, verim ve birim maliyet her parsel için hesaplandı mı?
  • Parsel listesi ÇKS kaydıyla, ilaç kalemleri ilaçlama kaydıyla eşleşiyor mu?

Sık sorulan sorular

Tarla defteri tutmak zorunlu mu?

Defter esas olarak kendi kararlarınız içindir; bireysel çiftçi için genel bir zorunluluk olarak değil, ihtiyaç olarak tutulur. Ancak ilaçlama uygulamalarının kaydı beklenir ve destek başvurularında parsel bazlı beyan istenir; defter bu kayıtların da kaynağıdır.

Dekar başına maliyet nasıl hesaplanır?

Parselin sezon boyunca toplam masrafını parselin dekarına bölersiniz. Dekar için tapudaki yüzölçümünü (m²) 1000’e bölün; ortak masrafları önce dekar oranında parsellere dağıtın.

Kendi tarlam için kira yazmam gerekir mi?

Evet. Tarlayı kiraya verseydiniz alacağınız bedel, o tarlayı kendinizin işlemesinin maliyetidir. Emsal kirayı yazmazsanız kâr gerçekte olduğundan yüksek görünür ve tarlalar arası karşılaştırma bozulur.

Kendi işçiliğimi nasıl fiyatlarım?

Bölgenizdeki günlük yevmiyeyi esas alın ve tarlada çalıştığınız gün sayısıyla çarpın. Rakam kesin olmasa da işçilik satırının boş kalmasından çok daha doğru bir kâr verir.

Sezon ortasında deftere başlayabilir miyim?

Evet. Fatura, fiş, banka hareketleri ve reçetelerden geriye dönük masrafları; telefon fotoğrafı tarihlerinden işlemleri çıkarın. Emin olmadığınız kayıtları tahmini olarak işaretleyip bugünden itibaren günlük yazın.

Traktör yakıtı gibi ortak masrafları nasıl dağıtırım?

Toplam tutarı parsellerin dekar oranına ya da her parselde çalışılan saate göre bölün. Yakıt fişine hangi tarlada çalışıldığını yazmak dağıtımı kolaylaştırır.

Kaynaklar

  1. [1]Tarım ve Orman Bakanlığı
  2. [2]TÜİK — Tarımsal üretim ve fiyat istatistikleri
  3. [3]FAO — Gıda ve Tarım Örgütü
  4. [4]Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü — parsel yüzölçümü

TarlaTakip ile

Her fişi parseline yaz, sezon sonunda dekar başına kârını gör.

TarlaTakip’te masraflar TKGM sınırlı parselin işlemlerine bağlanır; sezon raporu dekar başına maliyeti, verimi ve birim maliyeti kendisi hesaplar.

İlgili yazılar